پیشگیری از گرمازدگی در روزهای داغ

ظهرِ تیرماه در اهواز، کارگری که از صبح روی داربست کار کرده ناگهان سرش گیج می‌رود، دلش به هم می‌خورد و عرق از سر و رویش می‌ریزد. همکارش می‌گوید «چیزی نیست، خستگیِ گرماست، بشین یک لیوان آب بخور.» تا همین‌جا حق با اوست. اما اگر نیم‌ساعت بعد به‌جای اینکه حالش جا بیاید، گیج‌تر شود و پوستش داغ و خشک بماند، دیگر ماجرا از خستگیِ ساده گذشته است. تفاوتِ همین دو حالت — یکی که با سایه و آب خوب می‌شود و یکی که فوریتِ پزشکی است — گاهی به‌اندازهٔ چند دقیقه دیر یا زود عمل کردن اهمیت دارد. بیشترِ کارِ پیشگیری از گرمازدگی هم دقیقاً همین است: بدانیم مرز کجاست و پیش از رسیدن به آن، دست به کار شویم.

بدن با عرق خودش را خنک می‌کند و درست همین‌جا آسیب‌پذیر است

بدنِ ما یک سیستمِ خنک‌کنندهٔ داخلی دارد که کارش را با تعریق پیش می‌برد. وقتی هوا گرم می‌شود، خون به سطحِ پوست می‌آید و غددِ عرق فعال می‌شوند؛ عرق روی پوست تبخیر می‌شود و در همین تبخیر است که گرما را با خود می‌برد و دمای بدن را پایین نگه می‌دارد. تا وقتی آبِ کافی در بدن باشد و هوا آن‌قدر شرجی نباشد که جلوی تبخیر را بگیرد، این سیستم بی‌سروصدا کارش را انجام می‌دهد و ما اصلاً متوجهش نمی‌شویم.

گرفتاری از جایی شروع می‌شود که هوا خیلی داغ است، بدن ساعت‌ها عرق کرده و آبش ته کشیده، و این خنک‌کنندهٔ طبیعی کم می‌آورد. آن‌وقت دمای مرکزیِ بدن — همان دمایی که قلب و مغز و کلیه با آن کار می‌کنند — بالا می‌رود و پله‌پله به گرمازدگی نزدیک می‌شویم. یک نکته را خیلی‌ها برعکس می‌فهمند: اگر کسی که تا چند دقیقه پیش غرقِ عرق بود ناگهان خشک شود و دیگر عرق نکند، این خشک شدن به معنای بهتر شدن نیست؛ درست برعکس، نشانهٔ آن است که سیستمِ خنک‌کنندهٔ بدن از کار افتاده و باید جدی نگران شد.

مرزِ باریکِ خستگیِ گرمایی و گرمازدگی، دو دنیای متفاوت را از هم جدا می‌کند

سرویس ملی سلامت بریتانیا (NHS) این دو حالت را با یک مرزِ روشن از هم جدا می‌کند و بهتر است ما هم همین مرز را در ذهن داشته باشیم. حالتِ اول خستگیِ گرمایی است: تعریقِ زیاد، ضعف و بی‌حالی، سرگیجه، حالت تهوع و سردرد. این وضعیت جدی است اما هنوز اورژانس نیست؛ اگر فرد را به جای خنک ببرید، لباسِ اضافه‌اش را کم کنید و کم‌کم آب یا مایعات به او برسانید، حالش اغلب در حدودِ نیم‌ساعت جا می‌آید.

اما اگر با همین کارها بعد از نیم‌ساعت بهتر نشد و کار به دمای بدنِ حدودِ ۴۰ درجه یا بالاتر، گیجی و آشفتگی و پوستِ داغ کشید، دیگر خستگی نیست؛ این گرمازدگی است و یک فوریتِ پزشکیِ تمام‌عیار. عددِ حدودِ ۴۰ درجه را همان سرویس ملی سلامت بریتانیا به‌عنوانِ نقطهٔ هشدار مشخص می‌کند، و دلیلش هم روشن است: در این دما اندام‌های حیاتی در معرضِ آسیب قرار می‌گیرند و بدن دیگر خودش نمی‌تواند خود را نجات دهد. جدولِ زیر کمک می‌کند این دو را در لحظه از هم تشخیص دهید:

نکتهٔ کلیدی این است که خستگیِ گرمایی زنگِ خطری است که به شما فرصتِ عمل می‌دهد؛ اگر همان‌جا جدی‌اش بگیرید، به‌ندرت کار به گرمازدگی می‌کشد.

ساعتِ یازده تا سهِ بعدازظهر، خطرناک‌ترین بازهٔ روزِ تابستان است

بخشِ بزرگی از پیشگیری از گرمازدگی به این برمی‌گردد که در اوجِ گرما بی‌گدار به آفتاب نزنیم. سرویس ملی سلامت بریتانیا و مرکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا (CDC) چند کارِ ساده را برای گذر از داغ‌ترین ساعت‌های روز پیشنهاد می‌کنند:

1. آب را منظم و پیش از آنکه تشنه شوید بنوشید. حسِ تشنگی دیر به داد می‌رسد، پس منتظرِ آن نمانید و در طول روز جرعه‌جرعه مایعات برسانید.

1. از حدودِ ساعتِ ۱۱ تا ۳ بعدازظهر تا جایی که می‌شود از آفتابِ مستقیم و فعالیتِ سنگین فاصله بگیرید. پیاده‌رویِ طولانی، ورزش یا چرخ زدن در بازار را به این ساعت‌ها نیندازید.

1. لباسِ سبک، گشاد و روشن بپوشید. رنگِ روشن گرما را کمتر جذب می‌کند و لباسِ گشاد اجازه می‌دهد هوا جریان پیدا کند و عرق راحت‌تر تبخیر شود.

1. تا می‌توانید در سایه و جای خنک بمانید؛ کولر، پنکه یا حتی یک اتاقِ رو به سایه با پنجرهٔ باز در ساعتِ خنکِ شب، تفاوت می‌سازد.

1. کارِ فیزیکیِ شدید را به خنکیِ صبحِ زود یا غروب منتقل کنید. اگر شغلتان بیرون از خانه است، همین جابه‌جاییِ ساعتِ کار می‌تواند مهم‌ترین اقدامِ روزتان باشد.

این فهرست پیچیده نیست، اما وقتی چند روزِ پیاپیِ داغ پشتِ سر هم می‌آیند، همین کارهای کوچک است که بدن را از فشارِ تدریجی نجات می‌دهد.

سالمند، کودکِ خردسال و کارگرِ فضای باز بیش از همه در معرض‌اند

خطرِ گرما همه را یک‌اندازه تهدید نمی‌کند؛ بعضی‌ها زودتر و شدیدتر آسیب می‌بینند و همین‌ها هستند که باید بیشتر مراقبشان بود. مرکز کنترل و پیشگیری بیماری آمریکا این گروه‌ها را پرخطرتر می‌داند:

• سالمندان، به‌ویژه کسی که تنها در آپارتمانی بدونِ کولر زندگی می‌کند. با بالا رفتنِ سن، هم حسِ تشنگی کندتر می‌شود و هم بدن دیرتر خود را با گرما تطبیق می‌دهد.
• کودکانِ خردسال، که بدنشان سریع‌تر گرم می‌شود و خودشان هم نمی‌توانند نیازشان را خوب بیان کنند.
• افرادِ مبتلا به بیماریِ مزمن مثل بیماریِ قلبی، کلیوی یا دیابت. اگر دارویی مصرف می‌کنید که ممکن است روی آب و نمکِ بدن اثر بگذارد، بهتر است دربارهٔ مراقبت‌های تابستانی‌اش یک‌بار با پزشک مشورت کنید.
• کارگرانِ فضای باز؛ کارگرِ ساختمانی روی داربست، کشاورز میانِ زمین و رانندهٔ پشتِ فرمان که ناچارند ساعت‌ها زیرِ آفتابِ ظهر باشند.

یک هشدارِ جداگانه هم هست که هرگز نباید فراموش شود: هیچ‌کس را، به‌خصوص کودک را، حتی برای چند دقیقه در خودروِ پارک‌شده تنها نگذارید. دمای داخلِ ماشین در آفتابِ تابستانِ ایران به‌سرعت و بسیار بالاتر از هوای بیرون می‌رود و همین چند دقیقه می‌تواند به فاجعه ختم شود. «الان زود برمی‌گردم» بهانهٔ خطرناکی است.

سه باورِ نادرست که گرما را دستِ‌کم می‌گیرند

«فقط روزهای خیلی داغ خطرناک‌اند.» این تصور کاملاً درست نیست. رطوبتِ بالا جلوی تبخیرِ عرق را می‌گیرد و کارِ سیستمِ خنک‌کنندهٔ بدن را سخت می‌کند، به‌همین‌دلیل حتی در گرمای متوسط اما شرجی — مثل هوای بندرها و شهرهای شمالِ کشور — یا وقتی فعالیتِ سنگین انجام می‌دهید، خطر همچنان جدی است.

«تا تشنه نشده‌ام یعنی مشکلی نیست.» تشنگی نشانه‌ای است که با تأخیر می‌رسد؛ وقتی احساسش می‌کنید، بدن پیش‌تر مقداری آب از دست داده است. این تأخیر در سالمندان بیشتر است، پس بنای کار را نباید بر تشنگی گذاشت؛ بهتر است آب را زمان‌بندی‌شده و منظم بنوشید.

«قرصِ نمک برای همه لازم است.» برای بیشترِ مردم، آبِ کافی و تغذیهٔ معمولِ روزانه نمکِ مورد نیاز را تأمین می‌کند. مصرفِ خودسرانهٔ قرصِ نمک نه‌تنها لازم نیست، بلکه می‌تواند زیان‌آور باشد، به‌ویژه برای کسی که مشکلِ قلبی، کلیوی یا فشارخون دارد.

روزه‌داری در ماه‌های گرم، حساب‌وکتابِ آب را عوض می‌کند

وقتی ماهِ رمضان به تابستان می‌افتد، بدن ساعت‌های طولانی بدونِ آب می‌ماند و همین در کنارِ گرما، فشار را بیشتر می‌کند. اینجا چند کارِ عملی به کمک می‌آید بی‌آنکه کسی بخواهد به شما بگوید روزه بگیرید یا نگیرید: بینِ افطار تا سحر آب‌رسانی را جدی بگیرید و به‌جای یکی‌دو لیوانِ پرحجم، در طولِ شب چند نوبت مایعات بنوشید؛ نمک و ادویهٔ زیاد را که تشنگی را بالا می‌برد کم کنید؛ و کارِ سنگین و بیرون‌رفتنِ غیرضروری را به بعدازظهرِ داغ نیندازید. اگر کسی نشانه‌های خستگیِ گرمایی را در خودش دید، شکستنِ روزه و رساندنِ آب به بدن یک اقدامِ ایمنیِ ساده است، نه چیزی که باید در موردش تردید کرد. دربارهٔ اینکه در گرمای تابستان دقیقاً چقدر و چه مایعاتی بنوشیم، در نوشتهٔ جداگانه‌ای با عنوان آب‌رسانیِ بدن مفصل حرف زده‌ایم و همان راهنما مکملِ خوبی برای این بحث است.

با دیدنِ این نشانه‌ها باید بی‌درنگ با اورژانس تماس گرفت

تا اینجا از پیشگیری گفتیم، اما باید مرزی را هم روشن مشخص کنیم که از آن به بعد دیگر کارِ آموزشِ عمومی تمام می‌شود. اگر در کسی گیجی یا آشفتگی، دمای بدنِ حدودِ ۴۰ درجه یا بالاتر، قطعِ ناگهانیِ تعریق، یا از حال رفتن دیدید، این گرمازدگی است و یک فوریتِ واقعی. در این وضعیت ثانیه‌ها مهم‌اند و کارِ درست این است:

1. فوری با اورژانس (۱۱۵) تماس بگیرید و منتظرِ «شاید خودش خوب شود» نمانید.

1. فرد را به سایه یا نزدیک‌ترین جای خنک ببرید و روی زمینِ خنک بخوابانید.

1. لباسِ اضافه را کم کنید تا بدن راحت‌تر گرما را از دست بدهد.

1. بدن را با آب یا پارچهٔ خیس خنک کنید و با پنکه یا باد زدن به تبخیر کمک کنید؛ به گردن، زیرِ بغل و کشالهٔ ران توجه بیشتری بدهید.

1. اگر فرد کاملاً هوشیار است، جرعه‌جرعه آب به او بدهید؛ اما اگر گیج یا بی‌هوش است، چیزی به خوردش ندهید تا در گلویش نپرد.

اینجا مرزِ کار روشن است: این نوشته تشخیص نمی‌دهد، دارو و دوز و نسخه تجویز نمی‌کند و جای معاینهٔ پزشک را نمی‌گیرد؛ کاری که از دستِ همهٔ ما برمی‌آید پیشگیری، کمکِ اولیه و دانستنِ «کِی باید زنگ بزنیم» است. خبرِ خوب این است که گرمازدگی تقریباً همیشه قابلِ پیشگیری است، و اگر به‌موقع خنک‌سازی و تماس با اورژانس انجام شود، بختِ بهبودِ فرد به‌مراتب بالاتر می‌رود. یک تابستانِ داغ را می‌شود با چند عادتِ ساده و همین چند دقیقه هوشیاری، بی‌خطر پشتِ سر گذاشت.