نخ دندان و تمیز کردن بین دندان‌ها؛ چرا و چطور؟

شب است، دندان‌ها را حسابی مسواک زده‌اید، دهان خنک و تمیز است و خیال‌تان راحت که کارِ امروز تمام شده. اما اگر همان لحظه نخی را آرام از بینِ دو دندانِ عقب رد کنید، اغلب چیزی بیرون می‌آید که مسواک اصلاً به آن دست نزده بود. مشکل سرِ کم‌کاریِ شما نیست؛ سرِ شکلِ خودِ دندان‌هاست. درست همان‌جا که دو دندان به هم می‌چسبند، سطحی پنهان می‌ماند که موی مسواک هرقدر هم محکم بکشید به آن نمی‌رسد، و همین گوشهٔ دست‌نخورده است که سال‌ها بعد کارِ آدم را به پوسیدگی و التهابِ لثه می‌کشاند. برای همین است که تمیزکردنِ بینِ دندان‌ها را نباید یک ریزه‌کاریِ اضافه دانست؛ نیمهٔ گم‌شدهٔ همان کاری است که هر شب فکر می‌کنیم کامل انجامش داده‌ایم.

مسواک دو‌سومِ سطحِ دندان را تمیز می‌کند و یک‌سوم را جا می‌گذارد

هر دندان چند سطح دارد و مسواک با تمامِ توانش تنها به بخشی از آن‌ها — رویه، سمتِ گونه و سمتِ زبان — دسترسیِ خوبی دارد. آن دو سطحی که رو به دندانِ کناری‌اند و به آن می‌چسبند از دیدِ موی مسواک پنهان می‌مانند. انجمن دندان‌پزشکی آمریکا (ADA) و سرویس ملی سلامت بریتانیا (NHS) هر دو روی همین نکته تأکید دارند: مسواک حدودِ دو‌سومِ سطحِ دندان‌ها را پاک می‌کند و آن یک‌سومِ باقی‌مانده، یعنی فاصله‌های تنگِ بینِ دندان، بیرون از دسترسِ موی مسواک می‌ماند.

اهمیتِ این عدد را دستِ‌کم نگیرید، چون کلِ منطقِ ماجرا روی همین یک‌سوم می‌ایستد. وقتی فقط مسواک می‌زنید، هر شب یک‌سومِ سطحِ دندان‌های‌تان تمیز‌نشده به رختخواب می‌رود؛ و این یک‌سوم اتفاقاً پرخطرترین قسمت است، چون گرم و مرطوب و پنهان است و باکتری‌ها بهتر از هرجای دیگرِ دهان همان‌جا لانه می‌کنند. کاری که نخِ دندان و مسواکِ بین‌دندانی برایش ساخته شده‌اند دقیقاً همین است: پاک‌کردنِ همان یک‌سومی که مسواک از کنارش رد می‌شود.

پلاکِ بینِ دندان‌ها را باید فیزیکی کَند

چیزی که در آن فاصله‌ها جمع می‌شود پلاک است؛ لایه‌ای نرم و چسبنده از باکتری‌ها که پیوسته روی دندان تشکیل می‌شود و درست در گوشهٔ تنگِ بینِ دو دندان بهترین جا را برای ماندن پیدا می‌کند، چون نه مسواک به آن می‌رسد و نه بزاق و زبان آن را می‌شویند. این پلاک چند ساعت بعد از تمیزکردن دوباره شروع به تشکیل‌شدن می‌کند، و اگر یک شبانه‌روز کامل روی دندان بماند فرصت پیدا می‌کند کارش را بکند.

و کارش این است: اگر این لایه هر روز برداشته نشود، لثهٔ همان نقطه واکنش نشان می‌دهد و قرمز و کمی ورم‌کرده می‌شود و به کوچک‌ترین تماسی خون می‌آید. در همان حال، در نقطهٔ برخوردِ دو دندان — جایی که نه چشم می‌بیندش و نه مسواک می‌رسد — پوسیدگی بی‌سروصدا آغاز می‌شود و اغلب تا وقتی دندان‌پزشک با عکس پیدایش نکند اصلاً خبردار نمی‌شوید.

اینجا یک نکتهٔ کلیدی هست که خیلی‌ها را گمراه می‌کند: پلاک را نمی‌شود شست، باید کَند. هیچ دهان‌شویه و هیچ خمیردندانِ گران‌قیمتی پلاکِ چسبیده به سطحِ دندان را از جایش جدا نمی‌کند؛ این یک کارِ مکانیکی است و فقط با کشیدنِ چیزی از روی آن سطح انجام می‌شود. به همین دلیل نخ و مسواکِ بین‌دندانی جایگزینِ همدیگر دارند، اما دهان‌شویه جایگزینِ هیچ‌کدام‌شان نمی‌شود؛ دهان‌شویه بویِ دهان را خوش می‌کند و شاید کمی به کاهشِ باکتری کمک کند، ولی آن لایهٔ چسبیده را از روی دندان نمی‌بَرد.

اندازهٔ فاصله تعیین می‌کند نخ لازم است یا مسواکِ بین‌دندانی

خیلی‌ها فکر می‌کنند باید یک‌بار برای همیشه بینِ نخ و مسواکِ بین‌دندانی یکی را انتخاب کنند و بعد سرِ اینکه کدام بهتر است سردرگم می‌مانند. اما پرسشِ درست این نیست که کدام ابزار برتر است؛ پرسش این است که فاصلهٔ بینِ دندان‌های شما چقدر باز است. NHS به‌روشنی می‌گوید هرجا فضا اجازه بدهد، مسواکِ بین‌دندانی — همان قلم‌موهایِ ریزِ کوچک با سری از موی نازک که در اندازه‌های مختلف ساخته می‌شوند — اغلب بهتر از نخ پلاک را برمی‌دارد، چون سطحِ بیشتری را لمس می‌کند و کار با آن ساده‌تر است. اما در فاصله‌های تنگ که این مسواکِ کوچک اصلاً جا نمی‌شود، نخِ دندان همچنان بهترین گزینه است.

پس ابزار را از رویِ دهانِ خودتان انتخاب کنید، نه از رویِ تبلیغ. جدولِ زیر کمک می‌کند بفهمید برای هر وضعیت کدام ابزار منطقی‌تر است:

و اما خلال‌دندانِ چوبی که در بسیاری از سفره‌های ایرانی سرِ جایِ همیشگی‌اش کنارِ نمکدان است و اغلب تنها «تمیزکردنِ بینِ دندان»ی است که در خانه انجام می‌شود. حقیقت این است که خلالِ چوبی فقط تکه‌غذایِ گیرکرده را از لایِ دندان بیرون می‌آورد و همان‌جا کارش تمام می‌شود. پلاکِ نرمی که به سطحِ دندان چسبیده با نوکِ چوب جدا نمی‌شود؛ برای آن باید سطح را با نخ یا مسواکِ بین‌دندانی پاک کرد. خلال به‌جای خود بد نیست و گاهی راحت‌کننده است، اما آن را با تمیزکردنِ واقعیِ بینِ دندان‌ها یکی نگیرید.

در بسیاری از خانواده‌های ایرانی اصلاً عادتِ تمیزکردنِ بینِ دندان وجود ندارد و مسواک تنها ابزارِ خانه است؛ همین باعث می‌شود آن یک‌سومِ پنهان سال‌ها دست‌نخورده بماند و کسی هم نداند چرا با وجودِ مسواک‌زدنِ منظم باز پوسیدگی و خون‌ریزیِ لثه سراغش می‌آید. پاسخ همان‌جاست که کسی نگاهش نکرده.

روزی یک‌بار کافی است، اگر کمانی و بی‌فشار باشد

خبرِ خوب برای کسی که تازه می‌خواهد شروع کند این است که لازم نیست بعد از هر وعده این کار را تکرار کند؛ روزی یک‌بار تمیزکردنِ کاملِ بینِ همهٔ دندان‌ها کافی است. بهترین زمانش شب و پیش از خواب است، چون در ساعت‌هایِ خواب که بزاق کم می‌شود باکتری‌ها آزادانه‌تر کار می‌کنند و بهتر است دندان‌ها را پاک به بستر ببرید. اما مهم‌تر از تعدادِ دفعات، درست انجام‌دادنِ همان یک بار است. روشِ درست ساده است و با چند بار تمرین دستتان راه می‌افتد:

1. حدودِ ۴۰ تا ۵۰ سانتی‌متر نخ بردارید و بیشترش را دورِ انگشتِ میانیِ دو دست بپیچید تا فقط چند سانتی‌متر بینِ انگشت‌ها بماند.
2. نخ را با حرکتی ملایم و رفت‌وبرگشتی از نقطهٔ تماسِ دو دندان پایین بِبرید؛ هلش ندهید که یک‌باره با ضرب به لثه بخورد.
3. کنارِ هر دندان، نخ را به‌شکلِ کمان یا همان حرفِ C دورِ سطحِ دندان خم کنید و کمی — فقط کمی — زیرِ خطِ لثه ببرید، بعد نخ را آرام بالا و پایین بکشید تا سطح تمیز شود.
4. برای هر فاصله بخشِ تازه‌ای از نخ را باز کنید تا پلاک را از دندانی به دندانِ دیگر منتقل نکنید.
5. یادتان باشد هر فاصله دو سطح دارد؛ یک بار نخ را به دندانِ سمتِ چپ بچسبانید و یک بار به دندانِ سمتِ راست.

دو کارِ اشتباه بیشترین آسیب را می‌زند و اتفاقاً همان‌هایی‌اند که آدمِ عجول ناخواسته انجام می‌دهد: یکی اینکه نخ را مثلِ اره تند و محکم عقب‌جلو بکشید و به خطِ لثه فشار بیاورید، دیگری اینکه نخ را با ضرب به داخل بفرستید. حرکت باید نرم باشد و کمانی؛ فشار باید روی سطحِ دندان بیفتد، نه روی بافتِ نازکِ لثه. اگر تازه شروع کرده‌اید، می‌توانید جلوِ آینه از چند دندانِ جلو آغاز کنید تا چشمتان به کار عادت کند و بعد به دندان‌های عقب برسید.

خون‌ریزیِ چند روزِ اول با ادامه دادنِ ملایم فروکش می‌کند

حالا می‌رسیم به همان لحظه‌ای که بسیاری از آدم‌ها کارِ تازه‌شروع‌شده را رها می‌کنند. بارِ اول یا دوم که نخ می‌کشند، لثه کمی خون می‌آید و آن‌ها می‌ترسند که دارند به خودشان آسیب می‌زنند، پس نخ را کنار می‌گذارند و به همان مسواکِ همیشگی برمی‌گردند. حقیقت درست برعکسِ چیزی است که فکر می‌کنند. NHS و ADA هر دو توضیح می‌دهند که این خون‌ریزیِ چند روزِ اول در بیشترِ افراد نشانهٔ همان التهابی است که پلاک از پیش در لثه ایجاد کرده، نه نشانهٔ زخمی که نخ زده باشد. لثهٔ سالم و بی‌التهاب با تمیزکردنِ ملایم خون نمی‌آید؛ اگر خون می‌آید، یعنی آن نقطه از قبل ملتهب بوده و تازه دارید به آن می‌رسید.

راهِ درست این است که با آرامش چند روز پشتِ‌هم ادامه بدهید. وقتی پلاک هر شب برداشته شود، التهاب کم‌کم فروکش می‌کند و همان خون‌ریزی طیِ چند روز تا یکی‌دو هفته خودبه‌خود می‌خوابد. درست همین‌جا، جایی که وسوسه می‌شوید دست بکشید، دقیقاً جایی است که باید ملایم و منظم ادامه بدهید.

همین‌جا سه باورِ رایج را هم باید کنار گذاشت. اول این تصور که «فقط مسواک کافی است»؛ دیدیم که مسواک آن یک‌سومِ حیاتی را دست‌نخورده رها می‌کند. دوم این ترس که «نخ به لثه آسیب می‌زند»؛ آنچه به لثه آسیب می‌زند فشارِ زیاد و حرکتِ اره‌ای است، حال آنکه روشِ ملایم و کمانی نه‌تنها آسیبی ندارد که لثه را سالم‌تر می‌کند. و سوم همان اشتباهی که بالاتر گفتیم، اینکه «تا لثه خون آمد باید نخ را قطع کرد»؛ در بیشترِ موارد این خون درست همان علامتی است که می‌گوید باید ادامه بدهید، نه اینکه رهایش کنید.

خون‌ریزیِ چندهفته‌ای دیگر کارِ مراقبتِ خانگی نیست

با این حال یک مرزِ روشن هم وجود دارد که باید بشناسید، چون همه‌چیز را نمی‌شود با ادامه‌دادنِ نخ حل کرد. خون‌ریزیِ گذرایِ چند روزِ اول یک چیز است و خون‌ریزیِ سرسختی که هفته‌ها ادامه دارد چیزِ دیگر. اگر بعد از دو تا سه هفته تمیزکردنِ منظم و ملایمِ بینِ دندان‌ها، لثه هنوز خون می‌آید، یا اگر درد، لق‌شدنِ دندان، یا بویِ بدِ مداومِ دهان در کار باشد، این نشانه‌ها دیگر از حیطهٔ مراقبتِ خانگی بیرون‌اند و باید با دندان‌پزشک بررسی شوند. این‌ها می‌توانند از مرحلهٔ پیشرفته‌ترِ بیماریِ لثه خبر بدهند که هرچه زودتر دیده شود، نگه‌داشتنِ دندان ساده‌تر و کم‌هزینه‌تر است. اینجا دیگر جای آزمون‌وخطای خانگی نیست.

جمعِ حرف ساده است. آن یک‌سومِ پنهانِ بینِ دندان‌ها هر شب منتظرِ شماست و مسواک به آن نمی‌رسد. کافی است روزی یک‌بار، با ابزاری که با فاصلهٔ دهانِ خودتان جور است و با حرکتی کمانی و بی‌فشار، همان جایی را پاک کنید که سال‌ها از کنارش رد شده‌اید. چند روزِ اول شاید کمی خون و کمی ناشی‌گری در کار باشد، ولی این عادت از آن کارهایی است که چند دقیقه در روز وقت می‌گیرد و در عوض سلامتِ دندان‌ها و لثه‌های شما را سال‌ها جلو می‌بَرد.